Biodiversiteit.NL

Wat is biodiversiteit en waarom is het belangrijk?

Gemeenschap van Professioneel bij Biodiversiteit betrokken Nederlanders — 2009-04-12T01:00:00Z

Biodiversiteit is leven

Stel je eens voor dat er alleen maar muggen op aarde zouden zijn. Of alleen maar cactussen. Hoe zou de wereld er dan uitzien? Dat werkt toch niet?

De verschillende soorten op aarde houden de natuur in balans. Samen vormen ze een levende en productieve natuur. Dit noemen we biodiversiteit.

Biodiversiteit?

Tja, het is een vreemd woord waar veel mensen nooit van hebben gehoord. "Bio" betekent leven "diversiteit" betekent afwisseling, verschil, verscheidenheid. Biodiversiteit is een parapluterm voor alle verschillende soorten die we op aarde hebben. Het is belangrijk dat we –bijvoorbeeld- niet alleen maar meeuwen hebben, maar ook mussen, niet alleen maar gras, maar ook zand. Variatie is belangrijk voor het evenwicht in de natuur, omdat er verschillende soorten zijn blijft de natuur in evenwicht.

Biodiversiteit is belangrijker dan je misschien zou denken. Door biodiversiteit hebben we landbouw, om maar eens wat te noemen. Meer dan veertig procent van de medicijnen tegen kanker komen voort uit de natuur. Biodiversiteit zorgt voor schoon water, vruchtbare grond en een stabiel klimaat. Het levert ook voedsel en grondstoffen voor huisvesting, kleding, brandstof en medicijnen. Deze natuurlijke hulpbronnen zorgen dat we kunnen bestaan.

Soorten

Biodiversiteit omvat alle soorten die er op aarde zijn, waaronder alle dier- en plantensoorten. Op dit moment zijn bijna twee miljoen soorten bekend, waarvan zo’n 40.000 soorten in Nederland zijn aangetroffen. Waarschijnlijk zijn er in werkelijkheid vele miljoenen soorten op aarde. Een groot deel van de biodiversiteit is dus nog onbekend. Ook in Nederland worden nog voortdurend nieuwe soorten ontdekt.

Ecosystemen

Naast de verscheidenheid aan soorten omvat biodiversiteit ook de diverse ecosystemen (of: leefgebieden) waar die soorten voorkomen. Bijvoorbeeld de tropische regenwouden, de koraalriffen, de savannen of de hoogvenen.

Genen

Tot slot omvat biodiversiteit ook de genetische variatie binnen soorten. Bijvoorbeeld de varianten binnen een boomsoort als de wilde appel of de verschillende ondersoorten van een diersoort, als de grote vuurvlinder.

Daarnaast is er nog de verscheidenheid aan levensvormen die de mens heeft gedomesticeerd. Het gaat dan om dieren die tot (landbouw-)huisdier en gewassen die tot landbouwgewassen zijn gemaakt.

Het belang van biodiversiteit

De wereld kan niet zonder biodiversiteit. Soorten en ecosystemen zorgen bijvoorbeeld voor de productie van zuurstof, afbraak van dode dieren en planten, bestuiving van planten (waaronder landbouwgewassen), waterzuivering en het beheersen van plagen. Biodiversiteit betekent voor de mens voedsel, bouwmateriaal, brandstof (hout) en grondstoffen voor kleding (zoals katoen) en medicijnen. We noemen dit ecosysteemdiensten.

Ook leidt wetenschappelijk onderzoek aan biodiversiteit regelmatig tot technologische innovatie, economische vooruitgang en meer welzijn (als het bijvoorbeeld leidt tot nieuwe medicijnen).

Ecosysteemdiensten

Gemeenschap van Professioneel bij Biodiversiteit betrokken Nederlanders — 2011-10-10T17:03:35Z

Biodiversiteit: ons natuurlijk kapitaal

Biodiversiteit is meer dan alleen de diversiteit aan soorten. Het gaat om de diversiteit aan soorten die onderling in een samenhangend geheel - een ecosysteem - met elkaar en met hun omgeving verbonden zijn en zich voortplanten. Ecosystemen leveren onophoudelijk producten en diensten die onmisbaar zijn voor mensen. Verlies aan biodiversiteit is dus meer dan alleen het verlies van (bedreigde) soorten. Hoe minder oorspronkelijke soorten, hoe onstabieler het ecosysteem. Het is dus zaak biodiversiteit te beschermen en zo ons ‘life support system’ in stand te houden. Zo kunnen we blijven profiteren van de producten en diensten die ecosystemen ons leveren.

Welke ecosysteemdiensten zijn er?

Biodiversiteit levert ons veel concrete producten zoals hout, drinkwater en schone lucht. In stadsparken vinden mensen rust en ontspanning. Tegelijkertijd bieden parken ruimte voor waterberging en stadskoeling en zijn ze goed voor de gezondheid van mensen. Op akkers en weilanden zorgt de natuurlijke bodemvruchtbaarheid ervoor dat gewassen kunnen groeien. Natuurlijke vijanden onderdrukken plaaginsecten. De ecosysteemdiensten zijn in te delen in: productiediensten, regulerende diensten, culturele diensten en ondersteunende diensten. Zie figuur hieronder: Het landschap levert overal ecosysteemdiensten, vaak meerdere tegelijk (Bron: wat de natuur de mens biedt, PBL, 2010).

Duurzame benutting van ecosysteemdiensten

Ecosystemen leveren meerdere ecosysteemdiensten tegelijk. Een bos biedt leefruimte aan planten en dieren, produceert hout, filtert de lucht, zuivert het water, legt koolstof vast, en biedt ruimte voor wandelen en fietsen. Een goed ontwikkeld ecosysteem is in veel opzichten waardevol.

Bij exploitatie van biodiversiteit wordt meestal maar naar één of enkele producten of diensten gekeken. Maximaliseren van die ene dienst leidt tot hogere productie en snel geld. Maar het gaat wel ten koste van andere diensten die het ecosysteem levert. Het kan ook overlast en kosten elders of later veroorzaken. Zo is grootschalige drainage van landbouwgebieden voordelig voor de landbouw, maar kan de versnelde afvoer van regenwater benedenstrooms voor ernstige wateroverlast zorgen. De productiefunctie voedsel gaat dan ten koste van de regulerende functie waterberging.

Soms raakt een ecosysteem uit evenwicht en bereikt een zgn. kantelpunt (‘tipping point’): het punt waarop het systeem niet meer in staat is zichzelf in stand te houden en uiteenvalt (zie figuur hieronder). Zo stortte het ecosysteem van een koraalrif voor de kust van Jamaica volledig in na het uitsterven van zee-egels door een ziekte. Het koraal werd overgroeid door algen en verloor niet alleen aan ecologische waarde maar ook aan waarde voor toerisme en visserij.

Vaak kunnen door andere handelingspraktijken dezelfde of grotere opbrengsten uit biodiversteit verkregen worden en behoudt het ecosysteem toch zijn veerkracht en herstelcapaciteit. Zo werd in New York de drinkwatervoorziening gerealiseerd door 1,5 miljard dollar te investeren in de omliggende bergbossen in plaats van een nieuwe zuiveringsinstallatie te bouwen voor 8 miljard dollar.

Biodiversiteit vertegenwoordigt een sociaal-economische waarde die essentieel is voor ons voortbestaan en vormt als zodanig ons natuurlijk kapitaal. De door ecosystemen geleverde producten en diensten zijn de rente. Een handelswijze die daarmee rekening houdt, leidt tot groene groei, verrijking in plaats van verarming, leveringszekerheid van grondstoffen en een duurzame benutting van wat onze planeet te bieden heeft.

Waarde van ecosysteemdiensten

Ecosysteemdiensten hebben maatschappelijk en economisch nut. Tastbare productiediensten zoals hout en voedsel zijn makkelijker in geld uit te drukken dan regulerende diensten zoals waterzuivering door een moeras, of culturele diensten zoals recreatie. Vaak wordt voor regulerende diensten weinig betaald (water) of niet betaald (lucht). Bij aantasting, door te intensief gebruik of vervuiling, worden herstelkosten vaak afgewenteld op de gemeenschap of op toekomstige generaties. Betalen voor gebruik van ecosysteemdiensten zou een oplossing kunnen zijn voor dit marktfalen. Wereldwijd wordt de waarde van ecosystemen in beeld gebracht in zgn. TEEB-studies (The Economics of Ecosystem Services). Ook worden nog steeds nieuwe toepassingen uit de natuur ontdekt en dient de natuur als inspiratie voor duurzame technologie (biomimicry).

Colofon

De teksten in deze sectie zijn tot stand gekomen in het kader van het Beleidsprogramma Biodiversiteit. Met tekstbijdragen van Kees Hendriks en Leon Braat, AlterraWageningen Universiteit en Research Centre.

Bronnen en meer informatie

Kees Hendriks et al., 2010. Natuur voor iedereen: participeren, investeren en profiteren. Wageningen, Alterra Wageningen-UR.
R. van Oostenbrugge et al., 2010. Wat de natuur de mens biedt. Ecosysteemdiensten in Nederland. Bilthoven, Planbureau voor de Leefomgeving.
Secretariat of the Convention on Biological Diversity, 2010. Global Biodiversity Outlook 3. Montréal, 94 pagina's.
IUCN, 2011. Biodiversiteit en ecosystemen: kansen voor de topsectoren.
Melman, Th.C.P. & C.M. van der Heide (2011). Ecosysteemdiensten in Nederland: verkenning betekenis en perspectieven. Achtergrondrapport bij Natuurverkenning 2011. Wageningen, Wettelijke Onderzoekstaken Natuur & Milieu. WOt-rapport 111.

Informatiebladen

De informatie in deze sectie van Biodiversiteit.NL is ook bijeengebracht op een tiental overzichtelijke informatiebladen in pdf format.

Stand van zaken biodiversiteit

Gemeenschap van Professioneel bij Biodiversiteit betrokken Nederlanders — 2010-12-01T00:00:00Z

De natuurlijke biodiversiteit op aarde is in in het verleden al een aantal keren zeer sterk achteruit gegaan. Waarschijnlijke oorzaken waren klimaat- en zeespiegelveranderingen, meteorietinslagen en vulkaanuitbarstingen. Na elke achteruitgang ontstond elke keer weer opnieuw een grote verscheidenheid aan soorten. Dit proces duurde steeds vele miljoenen jaren.

Sterke achteruitgang

De biodiversiteit op aarde gaat nu opnieuw sterk achteruit. Dit keer is de mens de oorzaak. Zo tast de mens leefgebieden van soorten aan (door onder meer boskap, wegenaanleg, visserij en handel in bedreigde diersoorten). Daarnaast reizen soorten met de mens mee en brengen elders inheemse soorten in gevaar. En ook omdat het klimaat verandert door het energiegebruik, neemt de biodiversiteit af.

Herstel van de biodiversiteit op aarde zal weer vele miljoenen jaren gaan duren. Daarom zijn er wereldwijd afspraken gemaakt voor behoud en duurzaam gebruik van biodiversiteit (Biodiversiteitsverdrag). Zo is afgesproken dat de achteruitgang zo snel mogelijk, uiterlijk 2010, wordt verminderd (wereldwijd) of gestopt (binnen de Europese Unie).

Nederland

Voor zover bekend zijn er sinds 1900 minstens 614 diersoorten uit Nederland verdwenen, waaronder relatief veel waterorganismen. Vooral veel reptielen, paddestoelen en dagvlinders zijn verdwenen. Overigens zijn van veel soortgroepen geen exacte gegevens beschikbaar.

In bepaalde gebieden komen ook weer soorten terug. Dit is onder meer het gevolg van maatregelen gericht op natuurbescherming, -herstel en -ontwikkeling of door een schoner milieu. Dankzij gerichte maatregelen zijn in Nederland bijvoorbeeld vetblad, aalscholver, vleermuissoorten, muurhagedis en kerkuil weer toegenomen en zijn soorten als raaf, bever en otter opnieuw geïntroduceerd.

Daarnaast komen er in veel gebieden ook soorten bij die daar oorspronkelijk niet voorkwamen. Bijvoorbeeld omdat soorten met de mens zijn meegereisd (exoten) of omdat soorten verhuizen als gevolg van de klimaatverandering. Sommige exoten blijken zich hier zo goed thuis te voelen dat zij de oorspronkelijk aanwezige soorten verdringen.

Wereldwijd

Wereldwijd sterven soorten momenteel snel uit. Een soort wordt als 'uitgestorven' beschouwd als deze meer dan vijftig jaar niet meer op aarde is waargenomen. Eenmaal uitgestorven soorten komen niet meer terug.

De bedreiging van de biodiversiteit blijft niet beperkt tot soorten. Het verlies aan soorten hangt vaak samen met de achteruitgang van ecosystemen en leefgebieden, in oppervlakte of in kwaliteit. De hoeveelheid tropisch regenwoud is bijvoorbeeld slechts een fractie van wat het honderd jaar geleden was en veel koraalriffen worden ernstig bedreigd.

Binnen soorten bestaat zeer veel genetische variatie. Bij kleiner wordende populaties gaat ook veel van die algemeen aanwezige genitische diversiteit verloren.

Wie houdt de biodiversiteit in de gaten?

Voor de aarde als geheel:

United Nations Environment Programme (UNEP) van de Verenigde Naties
World Conservation Monitoring Centre
The World Conservation Union (IUCN) stelt rode lijsten op met wereldwijd bedreigde soorten

Voor zeeën en oceanen:

International Council for the Exploration of the Sea

Voor de Europese Unie:

Het European Environment Agency
Het European Topic Centre on Biological Diversity

Voor Nederland:

Planbureau voor de leefomgeving
Voor de interpretatie van de actuele gegevens over de Nederlandse soorten is de historische informatie van groot belang. Deze informatie is onder meer te vinden bij Naturalis

Kunnen we de biodiversiteit nog redden?

Ja, dat kan. We hebben bewezen dat we bijvoorbeeld door natuurbescherming (nationale parken, natuurgebieden, zeereservaten, maar ook fokprogramma’s in dierentuinen en botanische tuinen) soorten die bijna zijn uitgestorven nog kunnen redden. We weten ook heel goed hoe we ecosystemen (dat zijn de systemen die door het samenspel tussen de soorten die er in thuis horen bijvoorbeeld ons voedsel leveren of het laten regenen op aarde) weer kunnen herstellen, zolang de soorten niet uitgestorven zijn.

Na het herstel kan een woestijn bijvoorbeeld weer mooie natuur worden waar zelfs gewoon duurzame landbouw bedreven kan worden. Dat is met projecten in de Sahel bewezen. We kunnen ook de manier waarop we onze producten maken en oogsten aanpassen en zorgen dat we niet te veel grondstoffen meer nodig hebben.

In het bestaan van de aarde zijn er veel uitstervingen geweest. Die hadden allemaal een natuurlijke ramp als oorzaak. Nu ook, want de mens is nu de oorzaak en wij zijn tenslotte zelf ook natuur.
Het verschil met de rampen die in de prehistorie grote uitstervingen hebben veroorzaakt, is dat de ramp nu intelligentie heeft. De mens weet wat het gevolg is van zijn daden.

Hoe zit het in Nederland?

Ook in Nederland zijn er dieren verdwenen of aan het verdwijnen, zoals de wolf vroeger en nu bijvoorbeeld de paling. Ook sommige vlindersoorten komen minder voor dan vroeger. Typisch als Nederlands aandoende vogels, zoals de aalscholver, trekken over de hele wereld en als hun stop of overwinterplekken bedreigd worden, zien we ze hier niet meer terug

Formeel is de Waddenzee een natuurmonument. Ook op het vast land zijn Nederlandse natuurgebieden, duinen en landschappen die worden beschermd. Maar omdat er veel snelwegen en gebouwen zijn, kunnen dieren niet meer van het ene leefgebied naar het andere doorsteken.
Ook zijn er boeren die steeds vaker rekening houden met de planten en dieren die de randen van hun landbouwgebied bewonen. Elf van deze boeren bedrijven deden zelfs mee met Wereldbiodiversiteitsdag, en stelden hun boerderijen open voor publiek.

Is het erg als een Nederlandse pad uitsterft? We hebben toch zoveel dieren?

Het vervelende is dat we het antwoord op deze vraag vaak niet hebben. Dat komt omdat we nog heel veel niet snappen over de precieze rol van een soort in een bepaald ecosysteem. Wat we wel weten is dat als meer en meer soorten verdwijnen, die ecosystemen steeds zwakker worden, en uiteindelijk zelfs kunnen instorten. Daarom willen we alle soorten behouden. Dat heet het voorzorgsprincipe. Als je niet weet wat de gevolgen zijn, maar je hebt een goed vermoeden dat die ernstig zijn, dan kan je het maar beter niet doen.
Het kan zijn dat de pad in kwestie juist zorgt dat de ooievaar in dit gebied blijft komen. Of dat deze pad insecten opeet die verder geen andere natuurlijke vijanden hebben. Als die pad nu uitsterft, zou er bijvoorbeeld een keverplaag kunnen ontstaan. Of, voor hetzelfde geld, blijkt deze pad een stofje in zijn lichaam te hebben dat helpt tegen Alzheimer of een andere nare aandoening. Dat zouden we toch niet willen missen?

Het klimaatprobleem bleek achteraf wel mee te vallen, is deze uitstervingscrisis niet weer zo’n overdreven ramp?

Nee. Bij de uitsterving van soorten zien we wat er nu gebeurt, en hoeven we niet te voorspellen wat er zal gaan gebeuren, zoals bij het klimaat. Soorten verdwijnen gewoon. En we zien dat er van bepaalde soorten nu veel minder zijn, terwijl er daar ooit heel veel van waren.

Biodiversiteit in Nederland

Gemeenschap van Professioneel bij Biodiversiteit betrokken Nederlanders — 2009-04-12T01:00:00Z

Biodiversiteit in de wereld

Gemeenschap van Professioneel bij Biodiversiteit betrokken Nederlanders — 2011-01-06T13:50:30Z