Biodiversiteit.NL - Thema's in het beleidsprogramma 2008 - 2011

Handelsketens en Biodiversiteit

2012-02-16T18:20:47Z

Het Kabinet wil de Nederlandse handel met het buitenland ‘duurzaaminclusief' maken. Dit betekent dat sociale, economische en ecologische aspecten meegewogen worden in de te nemen beleidsbeslissingen van overheid, bedrijven en maatschappelijke organisaties. Nederlandse activiteiten hebben ver buiten onze grenzen invloed. Onze ‘voetafdruk' in het buitenland is groot. Met name mijnbouw, energiewinning, toerisme, de financiële sector, hout, agro-grondstoffen (soja, palmolie, vismeel en biomassa) en veenwinning spelen een grote rol.

Het Kabinet streeft er naar om ons beslag op biodiversiteit niet meer op onduurzame wijze af te wentelen op het buitenland. Op lange termijn moeten alle grondstoffen uit natuurlijke hulpbronnen of uit de natuur die we in Nederland gebruiken - of deze nu in Nederland of in het buitenland worden betrokken - duurzaam zijn geproduceerd. De ecologische factor is één van de elementen van duurzaamheid. Door biodiversiteit en ecosystemen als belangrijk element in de verduurzaming van handelsketens te agenderen heeft het beleidsprogramma ‘Biodiversiteit werkt: voor natuur, voor mensen, voor altijd' een toegevoegde waarde in deze (duurzame) ontwikkeling. Ook dient de invloed op biodiversiteit ten gevolge van andere activiteiten zoals toerisme, investeringen en mijnbouw te verduurzamen. Voor deze sectoren spelen convenanten, de ontwikkeling van criteria en betaling voor ecosysteemdiensten een grote rol. Deze aspecten komen bij de ‘betalen voor biodiversiteit' aan de orde. In deze paragraaf wordt de nadruk gelegd op hout, agro-ketens en veen omdat door deze ketens de biodiversiteit direct wordt beïnvloed en omdat ze gebruik maken van diezelfde biodiversiteit.

Om de langetermijndoelstelling voor duurzame markt- of productketens de komende vier jaar al dichterbij te brengen, zal het Kabinet zich ten aanzien van hout, soja, palmolie, biomassa en veen inzetten om uiterlijk in 2011 de volgende resultaten te realiseren:

Uiterlijk in 2011 wil het Kabinet, naar aanleiding van een op te stellen advies hierover van de taskforce ‘Biodiversiteit en natuurlijke hulpbronnen', afspraken maken met het bedrijfsleven over de benodigde transitie in ons omgaan met biodiversiteit binnen ten minste de economische ketens hout, palmolie, soja en veenwinning.
De rijksoverheid zal vanaf 2010 alleen duurzaam geproduceerd hout inkopen. Daarnaast streeft het Kabinet er naar dat het aandeel duurzaam geproduceerd hout op de Nederlandse markt in 2011 minimaal 50% is. Deze doelstelling is gebaseerd op het huidige aandeel duurzaam geproduceerd hout op de Nederlandse markt, de mogelijkheden van het beschikbare instrumentarium om het gebruik van duurzaam geproduceerd hout te bevorderen en initiatieven vanuit het bedrijfsleven zelf.
De verduurzaming van de productie van biomassa en biobrandstoffen, zowel nationaal als internationaal. Het kabinet is reeds de verplichting aangegaan dat het aandeel biobrandstoffen in het Nederlandse energiegebruik per 2020 ten minste 10% zal bedragen (conform de Europese doelstelling). In 2011 willen we op koers liggen om deze doelstelling te realiseren. Het gebruik van biomassa en biobrandstoffen kan bijdragen bij aan de vermindering van de CO2-uitstoot. Essentieel is verder, dat hun productie geen negatieve sociale, economische en ecologische consequenties mag hebben. Hierbij wordt specifiek gekeken naar de kansen voor ontwikkelingslanden op de zich snel ontwikkelende internationale markten voor duurzaam geproduceerde biomassa en biobrandstoffen. Verder zullen de laatste (wetenschappelijke) inzichten worden betrokken bij de implementatie van het biomassa-beleid, en zullen de duurzaamheidscriteria20 mede in relatie tot de Europese discussie over deze criteria kritisch worden beschouwd.
Verduurzaming van de import van palmolie en soja, als voedsel-, voeder- en biomassagewassen.
Integratie van kleine producenten buiten de Europese Unie in duurzame ketens,waaronder duurzame soja, palmolie, hout en biomassa.
Verdere ontwikkeling en inbedding van duurzaamheidscriteria in internationale context, met name bij de WTO en EU (Gemeenschappelijk Landbouwbeleid). Ingebracht zal daar worden om ruimte te bieden voor certificering van duurzaam geproduceerde palmolie en soja, als voedsel-, voeder- en biomassagewassen, met als doel het bevorderen van duurzame productie.

Betalen voor biodiversiteit en ecosysteem diensten

2012-02-16T18:37:36Z

Eén van de onderliggende oorzaken van biodiversiteitsverlies is het publieke karakter van biodiversiteit. In veel gevallen geldt: iedereen kan er bij, en het is gratis. Dat hangt samen met de geringe erkenning van de betekenis en waarde van ecosysteemdiensten en het ontbreken van afdoende financieringsmechanismen hiervoor. Maatschappelijke kosten worden niet in prijzen van producten verwerkt die ten koste van biodiversiteit zijn geproduceerd. Meestal leidt dit tot overmatig gebruik en achterwege blijven van investeringen in behoud van de capaciteit van ecosystemen om goederen en diensten te blijven leveren (‘Tragedy of the Commons'). In ontwikkelingslanden geldt bovendien vaak dat de allerarmsten het meest afhankelijk zijn van natuurlijke hulpbronnen, maar onvoldoende mogelijkheden hebben om te investeren in duurzaam beheer. Biodiversiteit een nadrukkelijker en expliciete plaats geven in economische en monetaire afwegingen is daarmee direct verbonden met armoedebestrijding.

Er zijn verschillende oplossingsrichtingen mogelijk om de economische mechanismen die leiden tot biodiversiteitsverlies weg te nemen:

Betere regulering van eerlijke verdeling van de opbrengsten en toegang tot biodiversiteit en natuurlijke hulpbronnen,waarbij eigendoms- of gebruiksrechten gewaarborgd worden.
Het duidelijk beprijzen van en betalen voor producten en diensten die door ecosystemen worden geleverd. Markten voor biodiversiteit en daarmee samenhangende goederen en diensten bieden kansen voor duurzamer beheer. Hier liggen grote kansen, onder meer in relatie tot internationale afspraken over het mitigeren van klimaatverandering door het tegengaan van ontbossing en degradatie van venen.
Het stellen van eisen aan (resterend) onduurzaam beslag op biodiversiteit middels bijvoorbeeld compensatie.

Het Kabinet zal langs al deze lijnen activiteiten ontplooien. Het kan dat echter niet alleen en is afhankelijk van internationale samenwerking en van de samenwerking met maatschappelijke organisaties. Met de partners zal worden nagegaan welke organisatie- en participatiestructuur (governance), formele en informele afspraken - nationaal en internationaal - nodig zijn voor het succesvol implementeren van vormen van betalen voor biodiversiteit en hoe die gerealiseerd kunnen worden. Het Kabinet wil daarbij meer gebruik maken van marktconforme instrumenten voor behoud en duurzaam gebruik van biodiversiteit. In het coalitieakkoord is aangegeven dat het Kabinet de eigen ambitieuze doelstellingen in pijler 3 in belangrijke mate wil realiseren door nieuwe vergroeningsmaatregelen. In het beleidsprogramma ‘Samen werken, samen leven' is verder aangegeven dat onduurzaam gebruik van biodiversiteit dient te worden gecompenseerd. Om die reden wordt aparte aandacht besteed aan de ontwikkeling en implementatie van compensatie-instrumentarium.

Biodiversiteit werkt

2012-02-07T14:20:04Z

Het beleidsprogramma geeft een krachtige impuls aan een centrale uitdaging van de EU-Biodiversiteitsmededeling: het veiligstellen van ecosysteemdiensten en een actieve, duurzame benutting ervan. Biodiversiteit en de ecosysteemdiensten die daarmee samenhangen zijn voor veel economische sectoren, zoals landbouw en visserij, onmisbare natuurlijke hulpbronnen. Integratie van biodiversiteit in de bedrijfsvoering is een sleutel voor duurzaam gebruik en daarmee behoud. Het veiligstellen van deze natuurlijke hulpbronnen en het optimaal benutten ervan zijn voorwaarden voor een duurzame economische ontwikkeling. Ecosystemen hebben weliswaar een zekere veerkracht, maar bij voortsluipende aantasting kan het vermogen om allerlei diensten te verlenen opeens drastisch afnemen. Herstel is daarna onzeker en kostbaar. Het is om die reden verstandig om er naar te streven het functioneren van ecosystemen te waarborgen door ze niet onnodig te belasten. In de Nederlandse situatie wordt vaak suboptimaal gebruik gemaakt van de mogelijkheden van ecosystemen. Uit recentelijk uitgevoerde Maatschappelijke Kosten- Batenanalyses blijkt dat investeren in het landschap, op een dusdanige wijze dat er duurzaam gebruik wordt gemaakt van ecosysteemdiensten, loont. Duurzaam gebruik van ecosysteemdiensten is daarom een hoeksteen van het Nederlandse biodiversiteits- en duurzaamheidsbeleid.

Het Kabinet zet in op het veiligstellen van veerkrachtige en gezonde ecosystemen buiten de beschermde gebieden, zodanig dat de capaciteit om diensten te leveren wordt gewaarborgd. In eerste instantie wordt daarbij ingezet op kennisvermeerdering, bewustwording omtrent de functies die ecosystemen hebben voor onze economie en projecten waarin de meerwaarde van zorg voor en benutting van ecosysteemdiensten wordt gedemonstreerd. Hiermee wordt duurzaam gebruik van ecosysteemdiensten onderdeel van innovatie en draagt het bij aan een duurzame economische ontwikkeling.

Vergelijkbaar aan de ambities ten aanzien van ‘Handelsketens en biodiversiteit' en ‘Betalen voor biodiversiteit' wil het Kabinet uiterlijk in 2011, naar aanleiding van een op te stellen advies hierover van de taskforce ‘Biodiversiteit en natuurlijke hulpbronnen', met het bedrijfsleven afspraken maken over de wijze waarop ecosysteemdiensten in het nationale landgebruik verder kunnen worden gestimuleerd. In overleg met maatschappelijke actoren wordt in de komende jaren gezocht naar aansprekende voorbeelden. Het Kabinet zal daarbij in de komende periode op een aantal fronten inzetten.

Ecologische netwerken

2012-02-16T18:47:23Z

Aantasting en versnippering van leefgebieden van soorten behoren tot de belangrijkste bedreigingen van biodiversiteit. Door wereldwijd ecologische netwerken te creëren willen we deze bedreiging het hoofd bieden. Hierover zijn op mondiale schaal afspraken gemaakt in bijvoorbeeld het Werkprogramma van het Biodiversiteitsverdrag. Binnen Europa is afgesproken een Europees netwerk te creëren: Natura 2000. Binnen Nederland wordt de Ecologische Hoofdstructuur (EHS) het belangrijkste netwerk. De EHS omvat niet alleen de meeste Nederlandse Natura 2000-gebieden, maar - op land - ook het grootste deel van onze biodiversiteit (soorten). Ecologische netwerken binnen en buiten Nederland moeten er voor zorgen dat de huidige en toekomstige generaties kunnen blijven genieten van natuurgebieden én dat we kunnen blijven profiteren van de goederen en diensten die biodiversiteit ons levert.

Ecologische netwerken moeten geen afgesloten enclaves binnen een grotere ruimte zijn. Daar zijn zowel de biodiversiteitsdoelen als andere doelen van de samenleving niet mee geholpen. Zeker niet in de ontwikkelingslanden,waar duurzaam beschermde netwerken een belangrijke bijdrage moeten leveren aan het oplossen van het armoedevraagstuk. De natuurlijke hulpbronnen in een regio vormen immers de basis voor lokale en regionale economieën. Duurzame ecoregionale ontwikkeling is een ruimtelijk concept dat integratie beoogt van economische ontwikkeling en biodiversiteitsbehoud in gebieden die deel uitmaken van hetzelfde ecosysteem en tevens garanties biedt voor duurzame levering van ecosysteemdiensten aan gebieden elders. De grote uitdaging is belangrijke en kwetsbare biodiversiteit mondiaal te beschermen en dat hand in hand te laten gaan met duurzame economische ontwikkeling. Klimaatverandering versterkt deze noodzaak, omdat robuuste ecologische netwerken een levensverzekering zijn voor veel planten en dieren en een garantie voor de duurzame beschikbaarheid van natuurlijke hulpbronnen. De verbindingen tussen en binnen beschermde gebieden in ecologische netwerken moeten dusdanig zijn dat zij deze toekomstige verschuivingen 34 kunnen accommoderen.

Marine biodiversiteit en visserijketens

2012-02-07T14:20:04Z

Maatschappelijk wordt bedreiging van mariene biodiversiteit steeds meer als een urgent probleem beleefd. Zeeën en oceanen kennen een rijke verscheidenheid aan levensvormen: mariene biodiversiteit. Een zeer groot deel van de mondiaal beschikbare biodiversiteit bevindt zich in zee; deze mariene biodiversiteit kent evenwel - in tegenstelling tot de diversiteit op land - een zeer beperkt beschermingsregime. Mariene biodiversiteit omvat onder meer vis, schelp- en schaaldieren, die mondiaal een vitale eiwitbron zijn voor mensen en een bron van inkomsten voor de visserij. Ook veel andere zeeorganismen zijn van belang voor mensen, onder meer vanwege hun esthetische en farmaceutische waarde. Overigens worden nog steeds nieuwe levensvormen in zee ontdekt. Mariene biodiversiteit staat echter onder steeds grotere druk. Oorzaken zijn overbevissing, bijvangsten en bodemberoering door de visserij, maar ook vervuiling, verstoring en klimaatverandering door tal van andere menselijke activiteiten.

Tot de zichtbare gevolgen behoren teruglopende visvangsten. Op volle zee, in de Economisch Exclusieve Zones en in kustgebieden worden vissers uit zowel ontwikkelde als ontwikkelingslanden geconfronteerd met teruglopende vangsten als gevolg van niet-duurzaam beheer. Juist in kustgebieden is er een zeer sterke relatie tussen benutting van mariene hulpbronnen, bescherming van kwetsbare gebieden en lokale economische en sociale ontwikkeling. Dit maakt de bescherming van gebieden als mangroves en koraalriffen, delta en estuaria's belangrijk voor het behoud van de biodiversiteit, van de visstand en van lokale economische activiteiten. Het beleidsmatige juridische kader voor bescherming en duurzaam gebruik van mariene biodiversiteit heeft binnen Nederland nog geen wettelijke basis gekregen in de uitbreiding van de Natuurbeschermingswet buiten de Nederlandse territoriale zee. In vergelijking met het land, zijn er weinig als beschermd aangewezen en beheerde mariene gebieden. Internationaal is inmiddels erkend dat hier een inhaalslag nodig is. Het Kabinet wil hier vanuit Nederland actief aan bijdragen.

De toegevoegde waarde van het beleidsprogramma op het thema mariene biodiversiteit ligt in de grotere coherentie die kan worden bereikt door versterkte interdepartementale en maatschappelijke samenwerking op verschillende beleidsterreinen (visserijbeleid, visserijverdragen, exploitatie van mariene hulpbronnen, bescherming van het mariene ecosysteem, markttoegang voor visserijproducten, armoedebestrijding, kustzone-ontwikkeling) waar vaak belangentegenstellingen aan de orde zijn. De inzet wordt gepleegd vanuit het principe de internationale inzet consistent en coherent te maken met regionaal en Europees beleid ter zake en vice versa, alsmede voor de inzet van de regering binnen het Koninkrijk.

Nieuwe coalities voor biodiversiteit

2012-02-07T14:20:04Z

Bij een breed en complex onderwerp als biodiversiteit (behoud, duurzaam gebruik en een eerlijke verdeling) is een groot aantal actoren betrokken,waarvan de overheid er maar één van is. Daarom is samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties, kennisinstellingen en burgers een absolute randvoorwaarde om de geformuleerde doelstellingen te halen. Er zijn nu al veel partijen die met biodiversiteit aan de slag. Het Kabinet is daar zeer verheugd over en zal waar nodig initiatieven stimuleren en faciliteren. Door het creëren van nieuwe samenwerkingsverbanden wil het Kabinet nieuwe creativiteit aanboren om nog slagvaardiger aan het behoud, duurzaam gebruik en een eerlijke verdeling van biodiversiteit te gaan werken. Dit is één van de centrale uitdagingen van dit beleidsprogramma.

Het Kabinet gaat de samenwerking concreet vormgeven door versterking van de maatschappelijke dialoog en het bij elkaar brengen van overheden en maatschappelijke actoren rond specifieke thema's. Het project ‘Biodiversiteit voor en door burgers' in de Hoeksche Waard is een goed voorbeeld van zo'n maatschappelijke dialoog. Het Kabinet streeft naar een verbindende overheid en dienstbare publieke sector, die partijen, die willen werken aan behoud en duurzaam gebruik van biodiversiteit, bij elkaar brengen en inspireren. Het Kabinet ziet als overheidstaak primair het faciliteren van de gewenste maatschappelijke transitie. Een transitie die alleen duurzaam gestalte krijgt als de producenten en consumenten van natuurlijke hulpbronnen afspraken maken over het zorgvuldig omgaan met onze biodiversiteit en de Nederlandse voetafdruk in het buitenland terugdringt.

Om de maatschappelijk dialoog vorm te geven wordt, mede op initiatief van leiders uit het bedrijfsleven, een taskforce ‘Biodiversiteit en natuurlijke hulpbronnen' ingesteld. De taskforce krijgt tot taak een transitie naar behoud en duurzaam gebruik van biodiversiteit te bevorderen en moet daartoe het Kabinet concrete en implementeerbare suggesties en maatregelen aanreiken, ten einde op de langere termijn het behoud en het duurzaam gebruik van biodiversiteit veilig te stellen. Een actieve rol van het bedrijfsleven is daarbij geboden, met name van die Nederlandse economische sectoren die veel nut ontlenen aan - en beslag leggen op de mondiale biodiversiteit. Ook zullen vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties worden uitgenodigd in de taskforce te participeren.

Kennis voor biodiversiteit

2012-02-07T14:20:04Z

Het optimaal gebruiken van bestaande kennis en het verwerven van nieuwe kennis over biodiversiteit is onmisbaar voor de gerichte ondersteuning en de verdere ontwikkeling van het nationale en internationale biodiversiteitsbeleid. Daarbij gaat het om fundamentele kennis over biodiversiteit als complex biologisch fenomeen en over de maatschappelijke betekenis van biodiversiteit, en om toegepaste kennis voor het verbeteren van de uitvoering van beleid voor behoud en duurzaam gebruik van biodiversiteit. Het Nederlandse biodiversiteitsonderzoek wordt vooral uitgevoerd door universiteiten, de WUR-instituten (o.a. Alterra en IMARES), het RIVM, het Milieu- en Natuurplanbureau, taxonomische instituten (o.a. Naturalis en Nederlands Herbarium) en KNAW- en NWO-instituten (o.a. Nederlands Instituut voor Oecologisch Onderzoek (NIOO) en het Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ)). De inzet van het Kabinet voor het beleid met betrekking tot biodiversiteitsonderzoek zal zich richten op drie speerpunten:

1 Een adequate kennisinfrastructuur.
2 Een verbeterde ontsluiting en benutting van opgebouwde kennis.
3 Gericht beleidsondersteunend en toepassingsgericht onderzoek.

De kennisinfrastructuur op het gebied van biodiversiteit moet aansluiten op de behoeften uit de praktijk en bijdragen aan een vooraanstaande internationale rol van Nederland op het terrein van biodiversiteitsbeleid, biodiversiteitsonderzoek en armoedebestrijding.

Communicatie voor biodiversiteit

2012-02-07T14:20:04Z

Biodiversiteit is meer dan ons biologisch erfgoed. Biodiversiteit heeft vitale functies en belangrijke waarden voor de samenleving. Dat geldt ook voor minder zichtbare biodiversiteit, zoals in bodems, in water of buiten Nederland. Verlies van biodiversiteit vermindert onze levenskwaliteit, economische omstandigheden en toekomstopties. Functies en waarden van biodiversiteit zijn nog onvoldoende bekend en een groot deel van biodiversiteit is aan onze dagelijkse waarneming onttrokken. Mede daardoor is er nog onvoldoende draagvlak voor biodiversiteitsbeleid en voor gedragsverandering bij overheden, bedrijven en consumenten.

Het Kabinet wil daarom bewustwording en zichtbaarheid van biodiversiteit en van de functies en waarden van biodiversiteit bevorderen. Daartoe wordt krachtig ingezet op communicatie, educatie en bewustwording. Hiervoor is een eenduidige rijksbrede kernboodschap biodiversiteit geformuleerd en werd in een project voor overheidscommunicatie over biodiversiteit (Combio) al gewerkt aan het ontwikkelen van een effectiever rijksbreed communicatiebeleid. Vanuit dit project werden ook analyses gemaakt van organisaties die - net als de overheid - communiceren over biodiversiteit, en aanbevelingen gedaan voor versterking van de gezamenlijke communicatie van de verschillende departementen. Dat betreft verbetering van de communicatie-infrastructuur, zoals afstemming van communicatie-boodschappen, integratie van website-informatie over biodiversiteit en meer specifieke communicatie voor de verschillende doelgroepen.